Σημαντική ήταν η συνεισφορά των Βορειοηπειρωτών στην επανάσταση του 1821. Όπως είναι γνωστό, η φλόγα του αγώνα δεν μπόρεσε να θεριέψει στην Ήπειρο. Πολλοί Βορειοηπειρώτες μη μπορώντας να μείνουν με τα χέρια σταυρωμένα, συνέδραμαν σε άλλες περιοχές της Ελλάδας όπου τους δόθηκε η δυνατότητα να συμμετάσχουν ενεργά στην εθνεγερσία.
Στην Φιλική Εταιρεία συναντάμε τουλάχιστον δέκα στελέχη: Από την Πρεμετή τους Στέφανο, Κωνσταντίνο, Αδάμ και Δούκα Δούκα, από την Χιμάρα τους Μιχαήλ Λάζαρο, Στέλιο και Πάνο Μπιτζίλη, από το Αργυρόκαστρο τους Ελευθεριάδη Βενιαμήν και Γρηγόριο Μητροπολίτη Ευρίπου, από την δε Μοσχόπολη Δημήτριος Καρελλάς
Ιερός Λόχος
Πριν την 25η Μαρτίου, η επανάσταση είχε ήδη ξεκινήσει στην Μολδοβλαχία. Τα κινήματα αυτά αν και δεν είχαν τελικά επιτυχία, βοήθησαν την επανάσταση στην Πελοπόνησσο, δημιουργώντας αντιπερισπασμό. Στον Ιερό Λόχο συμμετείχαν το σώμα του Αναστάσιου Αργυροκαστρίτη και του Αθανασίου Σπύρου, από το χωριό Βούνο της Χιμάρας Ο τελευταίος σκοτώθηκε μαζί με ολόκληρο το σώμα του το οποίο οδηγήθηκε σε ολοκάυτωμα.
Διακρίθηκαν στον αγώνα
Ο Ευάγγελος Ζάππας από το Λάμποβο διακρίνεται ως πρωτοπαλίκαρο του Μάρκου Μπότσαρη και μετά τον θάνατό του συμμετέχει στις κυριώτερες μάχες της Στερεάς Ελλάδας για να μεταναστεύσει μετά στην Μολδοβλαχία όπου πλούτισε για να γίνει μεγάλος εθνικός ευεργέτης.
Ο Σπύρος Μήλιος μαζί με τον αδερφό του Ζάχο, με 250 Χιμαραίους συμμετέχει στην υπεράσπιση του Μεσολλογίου, την μάχη της Αράχωβας το Κερατσίνι πλάι στον Καραϊσκάκη κ.α.
Ο Κώστας Λαγουμιτζής (προσονύμιο επειδή ετοίμαζε τα λαγούμια για ανατινάξεις) από το Τεπελένι για τον οποίον γράφει ο Μακρυγιάννης "στο Μεσολόγγι και παντού ο γενναίος αυτός άντρας θάματα έχει κάνει"
Ο Κώστας Χαρμοβίτης από το Τεπελένι με τους 150 άνδρες του στο Μεσολόγγι.
Ο Κώστας Παλάσκας από την Πρεμετή διακρίνεται ως οπλαρχηγός ιππικού στον Ιερό Λόχο στο Δραγατσάνη και αλλού, ακολουθεί τον Χατζη-Μιχάλη Νταλιάνη στην Κρήτη όπου θυσιάστηκε με τους συναγωνιστές του.
Ο Χατζη-Μιχάλης Νταλιάνης, από τους Βουλιαράτες Δρόπολης, σφραγίζει την προσφορά του στην επανάσταση όταν με τους 350 περίπου άνδρες του θυσιάζεται στο Φραγκοκάστελο της Κρήτης. Η ιστορία τους και ιστορική θυσία είναι σήμερα γνωστή μέσα από το μοναδικό παγκοσμίως φαινόμενο των "Δροσουλιτών" που κατά τους Κρητικούς δεν είναι άλλοι από τους αδικοχαμένους στρατιώτες του Νταλιάνη.
Από τους πίνακες τις επανάστασης έχουμε στελέχη του αγώνα καταγώμενα από την Βόρειο Ήπειρο:
Χιμάρα 57, Χόρμοβο 39, Κορυτσά 32, Αργυρόκαστρο 30, Πρεμετή 13, Κολωνία 12, και γενικά από την Βόρειο Ήπειρο άλλοι 25.
Δεν πρέπει να ξεχνάμε βέβαια και την συμβολή των Βορειοηπειρωτών μετά τον αγώνα στην στήριξη του νέου ελληνικού κράτους μέσω των ευεργεσιών των Ζωγράφου, Μπάγκα, Αρσάκη, Ζάππα κ.α.
